' Home  ' Periodical  ' Functions  ' Links  ' About us

Απόψεις ἦθος γὰρ ἀνθρώπειον μὲν οὐκ ἔχει γνώμας... Ηράκλειτος, Ο Λόγος και το Εν, 5.78 & Ο Ηράκλειτος λέγει πως εμείς ως θνητοί δεν είναι δυνατό να έχουμε ουσιώδη γνώση. Στη συνέχεια ισχυρίζεται πως μόνον οι θεοί είναι δυνατόν να έχουν αληθινή γνώση (...θειον δε εχει). Η ηρακλήτεια αυτή ρήση υπάρχει και στο έργο του Ωριγένη (Κατά Κέλσου, 6.12.14-5, απόσπ. 78).  Δεν γνωρίζουμε βέβαια τον τίτλο του βιβλίου του Ηράκλειτου γιατί δεν έχει σωθεί και ο τίτλος 'Ο Λόγος και το Εν' είναι θέμα σύγχρονης ταξινόμησης. Εδώ ο Ηράκλειτος αντιδιαστέλλει το 'ανθρώπειον ήθος' προς το 'θείον ήθος', δηλ. τον ανθρώπινο τρόπο προς τον θεϊκό τρόπο – τον τρόπο που χρησιμοποιεί κανείς προκειμένου να φτάσει στη γνώση. Στο ίδιο κείμενο ο Ηράκλειτος σημειώνει πως 'ξυνον εστι πασι το φρονεειν' (είναι κοινή σε όλους η λογικότητα / σύνεση / φρόνηση). __________________________________ του Ιάκωβου Γαριβάλδη __________________________________ Ο Αριστοτέλης από την πλευρά του περί γνώσης και μνήμης λέγει: 'ὅταν γὰρ ἐγγένηται ἡ ἕξις ἢ τὸ πάθος͵ τότε μνήμη ἐστίν...'[1], (μόνον όταν γίνεται απόκτημα η γνώση ή το πάθος τότε μπορεί να υπάρχει και μνήμη). Εδώ βέβαια αμέσως γεννάται το ερώτημα αν όταν υπάρχει μνήμη υπάρχει συνάμα και γνώση και τέλος ποια η διαφορά μεταξύ γνώσης και μνήμης; Την απάντηση σ’ αυτά τα δύο ερωτήματα δίνει πιο κάτω ο Αριστοτέλης. Ο Εμπεδοκλής δεν χρησιμοποιεί τη λέξη 'γνώμην' (γνώση), όλοι όμως οι άλλοι οι προσωκρατικοί, όπως Παρμενίδης, Δημόκριτος, Αναξαγόρας, κ.ά. την χρησιμοποιούν με την ίδια έννοια που έχει σήμερα. Ο Αναξαγόρας π.χ. μιλώντας για την παντογνωσία του νου γράφει: 'και γνώμην γε περί παντός πάσαν ίσχει και ισχύει μέγιστον'[2] (και έχει πάσα γνώση για τα πάντα). Ο Πλούταρχος τώρα με το 'απιστίη διαφυγγάνει μη γιγνώσκεσθαι'[3] (από δυσπιστία μας διαφεύγει κάτι και δεν γίνεται γνωστό) εννοεί πως προϋπόθεση για τη γνώση προβάλλεται η πίστη. Συγγενεύει δηλαδή τη γνώση με την πίστη υποδηλώνοντας για παράδειγμα πως ο θεός 'αποκαλύπτεται' δεν 'γιγνώσκεται'. Συνάμα οι λέξεις νόος (μυαλό) και φρήν (φρόνηση) συναντάται σε πολλά αρχαία κείμενα όπως στον Πρόκλο, 'τις γαρ αυτών νόος ή φρην;... χρείωνται ομίλω, ουκ ειδότες ότι οι πολλοί κακοί, ολίγοι δε αγαθοί'[4] (Ποιο είναι το μυαλό και η φρόνησή τους;... δασκαλεύονται από τον όχλο, δίχως να γνωρίζουν ότι πολλοί οι κακοί και λίγοι οι καλοί.) ______________________________ [1] Αριστοτέλης, Περί Μνήμης και Αναμνήσεως, 451a18 [2] Αναξαγόρας, Απόσπ. DK 12 [3] Πλούταρχος, Γάιος Μάρκιος και Αλκιβιάδης, 38.7 [4] Πρόκλος, Εις τον Πλάτωνος Πρώτον Αλκιβιάδην, 256 ______________________________ Όσο για την προέλευση της γνώσης ο Ιππόλυτος λέγει: 'όσων όψις ακοή μάθησις, ταύτα εγώ προτιμέω'[1] (εγώ προτιμώ όσα πέφτουν στην αντίληψή μου από την όραση και την ακοή). Συνάμα ο Δημόκριτος, διαχωρίζει τη γνώση την γνησίην της διάνοιας από τη γνώση την σκοτίην των αισθήσεων, και απορρίπτει τη δεύτερη. Ο Δρ Κώστας Βίτκος σε μια ανταλλαγή απόψεων που είχαμε πρόσφατα, ανέφερε τον ορισμό της γνώσης που κάποιοι σύγχρονοι φιλόσοφοι επιστημολόγοι (οι ασχολούμενοι με τη θεωρία της γνώσης) έχουν υιοθετήσει. Ο ορισμός αυτός είναι ο ακόλουθος: 'Γνώση είναι η αληθινή, δικαιολογημένη πίστη' (knowledge is true justified belief). Σχετικά με τη μνήμη, ο ίδιος πιστεύει ότι αυτή είναι γνώση όταν το περιεχόμενό της είναι λ.χ. το μαθηματικό Πυθαγόρειο Θεώρημα (ότι για κάθε ορθογώνιο τρίγωνο το μήκος της υποτείνουσας ισούται με την τετραγωνική ρίζα των αθροισμάτων των δύο άλλων πλευρών στο τετράγωνο: α2+β2 = γ2). Από την άλλη όμως πλευρά, η μνήμη δεν είναι γνώση όταν το περιεχόμενό της είναι μύθος, λ.χ. της αρπαγής του Γανυμήδη από τον Δία. Τέλος θεωρεί τη μνήμη ως δυνατότητα του νου να ανακαλεί (να θυμάται) γεγονότα και ιδέες του παρελθόντος. Από δικής του πλευράς ο Πλάτων θεωρούσε τη μνήμη ως παθητική ανάπλαση των εικόνων, και ενεργητική την ανάμνηση στην οποία απέδιδε και το σύνολο της γνώσης. Στη συνομιλία του Ευθύφρωνος με το Σωκράτη γράφει: 'τὸ γὰρ νέον ὄντα τοσοῦτον πρᾶγμα ἐγνωκέναι οὐ φαῦλόν ἐστιν...' [2], (δεν είναι ασήμαντο πράγμα ένας νέος να κατέχει γνώσεις για σπουδαίες υποθέσεις). Άρα ο Πλάτων θεωρεί πως η γνώση είναι συνήθως απόκτημα των ηλικιωμένων ή τουλάχιστον των μεσήλικων οι οποίοι μπορούν να έχουν επαρκείς αναμνήσεις. Ο άνθρωπος πάντα δημιουργούσε χρησιμοποιώντας τη μνήμη, τη γνώση και την ευφυΐα του∙ είναι μήπως για να αποδείξει πως διαφέρει από τ’ άλλα ζώα, ή το πράττει για να γνωρίσει τον εαυτό του και τον περίγυρό του; Ο Αριστοτέλης λέγει 'διὸ καὶ ἑτέροις τισὶν ὑπάρχει τῶν ζῴων͵ καὶ οὐ μόνον ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἔχουσι δόξαν ἢ φρόνησιν...'[3], (γι’ αυτό υπάρχει [η μνήμη] και σε μερικά άλλα ζώα και όχι μόνον στους ανθρώπους). Έτσι, με τη φράση αυτή μπορούμε να συμπεράνουμε πως και ο Αριστοτέλης πίστευε ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ μνήμης και γνώσης, εφόσον και μερικά άλλα ζώα έχουν ως κτήμα τους τη μνήμη ενώ τα ίδια δεν έχουν γνώση, όπως έχει αυτή έχει ορισθεί πιο πάνω. Ο άνθρωπος τώρα, κάνοντας χρήση της μνήμης άραγε αυτό τον καθιστά γνώστη; Αν τον καθιστά γνώστη κάποιων εννοιών τότε δεν έχει τίποτα περισσότερο ν’ απαντήσει ή να ερευνήσει πάνω στις ίδιες έννοιες. Αν όμως δεν γνωρίζει τότε ίσως καταλογίζεται πως κατέχεται από άγνοια ή ακόμη πως είναι και μωρός. ________________________________ [1] Ιππόλυτος, Κατά πασών αιρέσεων έλεγχος, Θ9, 5-347 [2] Πλάτωνος, Ευθύφρων, 2c [3] Αριστοτέλης, Περί Μνήμης και Αναμνήσεως, 449b4 _______________________________   Για να διαβάσετε το υπόλοιπο αυτής της φιλοσοφικής ανάλυσης μπορείτε να γράψετε στον εκδότη στη διεύθυνση: editor@sahs.com.au   This site is © Copyright SAHS 2005, All Rights Reserved

This site is © Copyright SAHS 2005, All Rights Reserved