QUÊ HƯƠNG

        

1.

  

Ôi, Quê hương! Quê hương

Quê hương gầy, quê hương xanh xao

Quê hương không có rặng dừa thơ mộng của ca dao

Quê hương không có cánh cò xa, không có bản tình ca thôn dã

Mây trắng. Mặt trời. Gió trùng dương. Đất. Đá

Quê hương cằn khô, nóng bức, nghèo nàn.

Quê hương buồn. Quê hương yêu thương

Quê hương em lũ trẻ con chơi bẩn

Những bà mẹ gầy còm, cụ già râu trắng

Những cô gái quê ánh nặng áo vai sờn

Quê hương có đàn dê, đàn trâu dưới nắng khỏa thân

Cô bé mục đồng chiều hôm không buồn nghêu ngao tiếng hát.

 

Là quê hương em

Lịch sử đi qua bỏ lại cõi đất im lìm

Với mảnh vụn chuyện hoang đường cóp nhặt

Với làng xa nơi tận cùng trái đất

Nơi cuộc sống như ngủ yên

Lịch sử đi qua như là lịch sử đã bỏ quên

Dù quê hương em còn những bàn tay vạm vỡ

Còn những trái tim cháy lửa

Của đám thanh niên.

 

Là quê hương em

Quê hương em không biết đâu là bến bờ tương lai, quá khứ

Em không nhớ đâu là truyền kỳ, đâu là lịch sử

Thời gian quên và không gian cũng quên

Thời gian thì những tháng những năm

Không gian thì cánh đồng chỏng chơ, ngọn đồi mưng mủ

Những tên đất, tên người xa mờ cõi nhớ

Gió tháng năm thổi xơ hóa vai mềm.

 

Là quê hương em

Quê hương để lại cho em con đường bóng tối

Gia tài còn hai bàn chân, còn trái tim nóng hổi

Ôi trái tim em bé bỏng diệu kì

Chính nơi này dòng máu cha ông trở về và ra đi

Làm nhịp đập rộn ràng cho hơi thơ lớn dậy

Trái tim tôi muốn hôn lên hôm qua hôm nay và mãi mãi

Để cháy rực hồn tôi ngọn lửa cuộc đời.

 

Là quê hương em

Dù sáu đỉnh Chà Bang nắng hè khô khốc

Dù vụ lúa năm này ruộng nẻ chân chim

Nhưng làm sao quên

Những ánh mắt nhìn quen, khuôn mặt mới quen

Những tiếng nói đơn sơ, nụ cười đơn giản

Kho kí ức của tuổi thơ - những năm, những tháng

Trận đòn sau buổi tắm sông

Những ngày mưa dài hay những đêm trăng

Cả buổi đầu đến trường bở ngỡ

Làm sao cho khỏi nhớ

Quê hương?

 

 

2.

 

Đêm xa quê hương đầu tiên đêm lạnh trắng phận người

Hơn cả đêm xa xưa em rời lòng mẹ

Đêm xám hoang tương lai, đục mờ quá khứ

Đêm phập phềnh trong nhịp đập con tim

Đêm bập bềnh giữa biên giới trắng - đen

Đêm xô bước người lạc miền hoang tưởng

 

Em như con ma hỏng chân - chập chờn, nhẹ bổng

Trôi dần khỏi quê hương như bước giữa đất mê

Rồi đi

         rồi đi

                 rồi đi

Xa con mương xanh, bỏ cuộc tình xanh - đi biệt

Mất hút sau lưng ngả đường mòn quen thuộc

Mái tranh ngầu, cánh diều nắng, bụi ớt khan

Mẹ già coi như em đi hoang

Cha già coi như em đã chết

Bạn bè bên khung cửi hững hờ nhắc tên em rồi tiếp tục công việc

Lúc

Trên những xa lạ bước đường

Em đi và đi mãi trong cô đơn

Không một lần ngoái nhìn lại xóm thôn

Riêng mang nỗi nhớ lớn lao nơi đáy mắt

Một miền đất giấu mình nơi thẳm sâu kí ức

Tự xưa.

 

Trong rừng già nhiệt đới Campuchia em gọi quê hương

Giữa xôn xao phố xá

Trên ngọn đồi xứ lạ

Dưới mưa tầm tã miền Pnông - Pênh hay tuyết trắng xứ Laval

Trong bao la dọa nạt của đại dương

Giữa đồng không bát ngát

Dưới mái tranh tồi tàn hay trên cao sang lầu các

Trong đám đông và trong cô đơn

Khi giữa cuộc đi mất hướng hay tìm lại con đường

Khi còn tiếng nói hay cả không còn tiếng nói

Em vẫn gọi

                   – Quê hương.

 

Ôi quê hương

Quê hương xa xôi nhưng quê hương rất gần

Quê hương mãi sống trong em dù đêm nay tối mò thời vận

Dù lạc lối giữa rừng hoang không còn hạt cơm, củ sắn

Dù đất Tây phương gió ôn đới lạnh lùng

Dù trong hất hủi chua xanh hay săn đón chín hồng

Dù khi cái chết đến lù lù trước mặt

Cái chết đến và đi, đứng nhìn trừng em rồi đi khuất

Ôi cái chết nhiệm mầu!

Cái chết đắng cay, cái chết ngọt ngào

Cái chết thoắt đánh mất em, cái chết chợt đưa em vào cuộc tình huyền diệu

Đưa em đến đỉnh cao tuyệt diệu

Của con đường

Đưa em về gần gũi quê hương.

 

Quê hương

Quê hương xa nhưng quê hương gần hơn bao giờ

Quê hương có mẹ, có cha, có hàng xóm, bạn bè         

Quê hương có những vú đồi khô khốc

Quê hương không có cụm mây che mát trẻ em đầu húi trọc

Không có giọt mưa cho khát lũ trâu gầy

Quê hương ôm sầu to lớn khôn khuây

Quê hương đợi em về mang theo niềm vui nho nhỏ

 

Ôi ! Phải chăng chỉ kẻ bỏ xa quê hương quê hương mới ban cho nỗi nhớ

Nỗi nhớ quê hương?

 

 

3.

 

Khi sầu ùn lên trong mắt em buồn

Khi đỉnh hồn em như đã tắt đi ngọn lửa

Khi hoài vọng sắp nói lời giã từ bên cánh cửa

Khi mi em khép lại với tiếng thở dài

Khi nửa người em chết đi cùng nỗi khổ chôn vùi

Khi cánh cổng tha phương nặng nề đóng lại

Là em về quê hương

Là em

           về

                quê hương.

 

Quê hương đêm em đi tưởng không nhìn thấy lại

Tưởng không còn nhìn thấy nữa bao giờ sau năm năm xa

Năm năm xa với lao lung nước mắt đợi chờ

Năm năm xa với hồn đau nung đỏ

Với trái tim loang lổ

Năm măm xa…

Hôm nay trở về

Em run lên với niềm vui thầm kín

Với buồn đỏ chín

Như đứa con trở về sau ngày tháng đi hoang

Lãng phí tuổi đời nay trở lại quê hương

Hai tay trắng với mảnh hồn rách nát

Đứng sững trước cửa nhà mình như người từ cõi chết

Em trở về quê hương.

 

Quê hương

Quê hương đây rồi sao như là không phải quê hương

Sao mỗi khuôn mặt quen thân bỗng chốc hóa xa lạ

Tiếng nói câu cười quen thuộc quá

Sao lại xa như có cả không gian

Con mương nhỏ còn quen, mùi rạ cháy chưa quên

Gió và nắng vẫn còn trong niệm tưởng

Sáu đỉnh Chà Bang chong mắt bên trời sừng sững

Cuộc sống lặng lẽ đi như tự thuở nào

Con đường cũ buổi trưa hè như mới hôm nao

Vẫn trần mình lũ trẻ con thả diều bay nắng

Hàng me cũ trường làng còn rũ buồn trong trưa lặng

Sao lại xa như có cả thời gian.

 

Hôm nay về với nước mắt chảy dài

Em nhìn quê hương quê hương nhìn em, thầm lặng

Trên vầng trán chờ đợi đã hằn sâu. Im lặng

(Ngôn ngữ thành dư thừa nơi xứ cô đơn)

 

Ôi quê hương!

Ngày em về quê hương ôm em như chưa từng có em

Như quê hương có em lại rồi sau tháng ngày lưu lạc

Quê hương mãi dõi theo em đến tận cùng trái đất

Quê hương cho em sức mạnh bàn chân

Sức mạnh của con tim trong, của cánh tay trần

Đứa con quê hương đi tìm quê hương - lang bạt

Đi tìm quê hương đứa con nay trở về trong nỗi khát

Cúi xuống ghì ôm quê hương như là chưa từng có quê hương.

 

    

4.

 

Như dòng nước yên ả miền hạ lưu khi tâm tư đã lắng

Như mây trắng lờ lững bầu trời thu khi hoài vọng đã xa

Bến cảng tuổi thanh xuân sóng sánh ước mơ

Đã tĩnh lặng

Và trái tim chín đỏ

Em ngược dòng thời gian, bơi vào quá khứ

Bơi vào huyền sử u uyên

Bơi vào dòng sống cha ông

Bơi với hai tay, bơi cả tâm hồn

Bằng nỗi khát của người thèm sống.

 

Em đến Châu Lí, Châu Ô một ngày gió lộng

Thương Huyền Trân bước nhỏ ngập ngừng

Vào Champa mở dòng sử mênh mang

Về xứ lạ

              như trở về Cố quận

 

Về cõi Phật chôn cuộc tình u uẩn

Cuộc tình qua một giấc hư phù.

 

Dòng Châu Giang ủ vết thương xưa

Cựa mình quằn quại

Đau cái đau Mị Ê

Lịch sử chia phân hai định mệnh lạ kì

Kẻ xuôi Nam, người ngược Bắc

Cửa biên thùy gió Lào thổi rát

Thổi rát đau hai mảnh linh hồn!

 

Về Mĩ Sơn

Thánh địa của thời liệt oanh

Thần kiêu sa thần và tháp oai phong tháp

Người vắt kiệt đất cho đất cô thành tháp

Cho đất sinh bức tượng, phù điêu

Đất đẻ non và đất cằn khô

Người phong nhã nhưng đất đã không chiều người phong nhã

Nắng gió miền Trung xô thời gian mặc tình đục phá

Shiva cụt tay, Skanda mất đầu

Đức Phật nổi chìm trong trận bể dâu

Theo bước đủ hạng người, phiêu bạt

Vương quốc ngàn năm đổ vào một cuộc

Một cuộc vui!

 

Trong điệu vũ khơi vơi

Apsara phô phang đường cong diễm ảo

Những đường cong chạm vào vĩnh cửu

Vĩnh cửu xoay trong lốc vô thường

Đến Đồ Bàn cũng chịu tang thương

Người lưu lạc xô văn chương lưu lạc

Chế Bồng Nga một thời ngang dọc

Đành chìm trong vực xoáy không hư!

 

Kinh đô Nha trang

Xứ sở diệu kì

Đẹp nét đẹp mong manh thần thánh

Chiếc nôi ru bé-thơ-vương-quốc-Champa khôn lớn

Là chiếc nôi đưa người ngủ giấc yên.

 

 

Trở lại Phan Rang

Người xuôi Nam quến tháp xuôi Nam

Thưa-nhỏ-yếu-ớt dần, tội nghiệp!

Vương quốc ngàn năm đổ vào một cuộc

Một cuộc đau!

 

Ôi, quê hương! Quê hương

Những kì công, những tuổi tên

Triệu giọt mồ hôi, triệu dòng nước mắt

Đổ vào sông và thấm vào đất

Mong được đất bao dong.

 

 

5.

 

Ai đang đi kia?

Băng cánh đồng khô chân trần hối hả

Đội giành gốm to đi giữa trưa nắng hạ

Có kịp bữa cơm, đám con đói lao nhao?

 

Ai đang bước kia?

Quẩy lúa bó ướt nhèm đang vượt lội

Bờ vùng thì trơn mà sân hợp tác thì xa

(Đường nội đồng vỡ toang trong cơn lũ đêm qua)

Ôi hai vai tuổi đôi mươi đã sớm sần chai lằn đòn gánh

Tóc em nước mưa chưa khô mà lưng em mồ hôi đã đẫm

Có kịp không, cho mơ ước lớn khôn?

 

Ai đang đi kia?

Gói khăn dằn lên lưng gùi qua đất Thượng

Chàm mình nghèo mà Thượng có giàu đâu

Nhưng đã đi thì phải quến nhau

Có kịp không, với vòng xoay công nơ?

 

Và ai đi kia?

Ciet gha harơk lên vai đổ xô đất lạ

Hành nghề thầy lang dạo cùng quê khắp chợ

Mình cầu hên còn ai phải gặp xui?

Sẽ có kịp không, cho lương tri hóa thể?

 

 

 

Ôi quê hương! Quê hương

Tất bật thời gian, chật hẹp không gian

Ruộng đất chia phân theo khẩu phần

Khẩu phần tăng mà ruộng đất thì teo

Trời làm nắng trưa, trời làm mưa chiều

Nắng với mưa khi thừa, khi thiếu

Nắng thì nắng tràn cho lúa ngô khô héo

Mưa thì mưa cho nát bờ thửa, bờ vùng

"Có đất nào như đất ấy không"

Sao em vẫn yêu đất quê hương suốt ngoằn ngoèo khúc ruột.

 

Có đất nào như đất ấy không?

Trí thức là nửa mùa: mảnh bằng cử nhân thì đã đủ

Vốn kiến thức nửa mùa may lắm mới mang nổi cái thân

Chẳng ai nhìn cao hơn, không người nhìn xa hơn

Tự chấm tọa độ đời mình trong sương mù quá khứ

Thế giới rộng lớn vô cùng, ta ngồi nhà đóng cửa

Dòng sống phong phú dường bao, ta mãi đứng bên bờ

Như con rắn nằm cuộn tròn ôm giấc mơ xưa

Tàu cuộc đời vụt qua cho ta hoài lỡ chuyến

Ôi! Lẽ nào ta mãi nhận mình làm người khiếm diện

Ngày hôm nay rồi cả ngàn đêm sau

Ta ru ngủ ta bằng hơi thở phều phào

Một luồng gió mạnh đủ làm ta thở hắt!

 

Ôi!

Em yêu đất vô cùng nhưng em phải xa rời Đất

Tìm hơi thơ cho Đất hồi sinh.

 

 

6.

 

Hành trình tìm hơi thơ - hành trình từ Đất

Hành trình đi tìm quê hương - khởi hành từ nỗi nhớ quê hương

Bắt đầu từ bàn chân trần - trắng, từ con số không

Bắt đầu con số âm, có lẽ.

Ta không thể đi vào tương lai bằng giấc mê Quá khứ

Đi vào ngày mai bằng niềm tiếc Ngày qua

Không thể bay cao khi hồn ta còn trì nặng sâu mọt căm thù

Không thể đi xa khi chân còn kéo lê sợi tơ kiêu hãnh hão

Hãy để Tháp Cánh Tiên, Tháp Chùa với nhà trùng tu thi gan giông bão

Để yên Tara, Garuda trong viện bảo tàng

Po Klaung, Sah Bin - xin thắp ngọn nến, nén nhang

Coi chừng hai buồng phổi ta thiếu ôxi bởi khói!

 

Thế giới rậm rịt bao la cho ta ngàn cơ hội

Cơ hội của ta, cơ hội cho cháu con.

 

Để nuôi ta, ta rút tinh chất từ cha ông

Thì phải cất cho đời sau dòng nhựa^*

 

Giữa đêm tối bão giông, hãy cúi rạp như ngọn cỏ

Ngọn cỏ ngóc đầu trong nắng mai.

 

Cây nở hoa từ u tối bùn lầy

Người thì lớn khôn từ trần ai bể khổ.

 

Hành trình đi tìm hơi thơ - hành trình tìm hơi thở

Trong bụi bặm trang sách, sa mù câu kinh

Dưới sần chai dấu chân, trên lãng đãng con đường

Người xưa bỏ lại trên cát.

 

Hơi thở mênh mang trong lời ru, câu hát

Tối mẹ ầu ơ hay chiều em nghêu ngao

Cánh tay anh gân guốc trên tầng cao

Hình lưỡi búa vẽ vòng cầu vào nắng trưa vọt ra hơi thở

Trên vầng trán cha đẫm sương quá khứ

Hơi thở ẩn tàng dưới nếp nhăn

Hơi thở dạt dào trong mắt sinh viên

Tìm hương Đất giữa khô khan bài học

Qua trang sách, mở phơi đường dân tộc

Con đường nhọc nhằn dẫn lối con đường xanh.

Hãy yêu hãy yêu như ta chưa từng

Đứa con đi hoang bỏ xa làng mạc

Mang bụi đất quê hương về miền xứ khác.

 

Và hãy yêu hơn con người chân chất

Sống một đời ôm mang đất - phù du

Những con người hiến thân cho hơi thở được phong nhiêu.

 

 

7.

 

Ôi quê hương!

Em đã đi và xa, đã xa và nhớ. 

 

Khi bất chợt khóm dừa Yên Sở

Giữa trùng trùng rặng tre quê Bắc - vươn mình

Khi mỗi giọng Nam Ai xứ Huế

Em thấm bao điệu hát thân quen.

 

Khi ngắm những Makara, Garuda trên tháp đền Hà Nội

Khi chiều Tây Nguyên giáp mặt Yang Praung

Khi Phan Rí u huyền mắt gái Cham-Ywơn

Khi Sài Gòn phố đông chàng trai da màu bánh mật

Lững thững

Băng qua đường

Em bắt gặp quê hương.

 

Là quê hương khi em đi chuyến tàu Thống nhất

Thoắt lúa đồng xanh, thoắt núi rừng xanh, thoắt biển bờ xanh

Hay lúc em trên xe đò con đường Cái quan

Chợt thành phố, chợt xóm plây, làng bản

Qua từng ánh mắt, mỉm môi ẩn hiện

Em nhận mặt quê hương.

 

Ôi quê hương

Ta muốn điểm danh sự vật quê hương như thầy giáo

              trường làng mỗi sáng điểm danh học sinh

(Dù chỉ bằng cái liếc nhanh, người đủ biết ai vắng mặt)

Điểm danh từng cánh đồng, khu rừng, miếng đất

Điểm danh dòng sông chết, con kênh đào.

Điểm danh tất cả đỉnh cao, tất cả vũng sâu

Điểm danh người còn, điểm danh kẻ mất

Điểm danh trong ta bao suy tư, cảm xúc

Để chắt qua chiều lớp không-thời gian nguồn suối hơi thơ.

 

 

8.

 

Quê hương

Hơi thơ từ không hư lớn dậy đến vô cùng

Hơi thở trầm sâu tạo hình đất nước

Giữa đêm tối dày vò, đất nước hình tia chớp

Trong ánh sang vỡ òa, đất nước đậm nổi đường cong xanh

Châu thổ nặng hai đầu - đòn gánh miền Trung

Bốn ngàn năm mẹ còng lưng không nghỉ.

 

Mẹ miệt mài gánh đàn con đi băng thế kỉ

Thế kỉ lưu đày, kiêu hãnh, đau thương

Mẹ oằn vai vượt vạn dặm đường

Ngả quặt

Lối cong

Dốc cheo leo

Bờ hiểm

Biết bao lần con đường như đứt dòng, tắt nghẽn!

 

Khi con đường thức giấc - ngày mai

Đàn con mẹ lớn khôn - nguyên vẹn hình hài

Bước khỏi hai chiếc thúng khổng lồ, đứng cùng thời đại

Thênh thang đi vào thiên kỉ mới!

 

 

9.

 

Quê hương

Đã hai mươi năm rồi quê hương yêu em

Hai mươi năm quê hương ném em vào xó cùng bóng tối

Quê hương đẩy em lên xa lạ bước đường

Kéo em về giữa khốn quẫn lo toan

Lại chất lên vai em nghìn gánh nặng

Quê hương ghì-xiết-ôm em trong vòng tay say đắm

Em cuồng dại hét to:

                             em là của quê hương

Và em khóc nấc lên như một tình nhân

Đắng cay - nồng nàn - hoan lạc

Hồn ngất ngư trong cơn đau dịu ngọt.

 

Và thơ tôi ơi!

Hai mươi năm rồi thơ yêu tôi

Thơ đong cho tôi nghìn giọt mật

Giọt nồng cay, giọt bay bổng nhất

Thơ đã cùng tôi băng vạn nẻo đường

Nẻo đường nào chẳng dẫn đến Quê hương.

 

 

Hai mươi năm thơ tiếp cho tôi hơi thở

Hơi thở trinh tân tẩy trong dòng máu ứ

Từ đáy tim - bùng vỡ, tuôn trào

Nâng hồn tôi bay xa, bay cao

Cao khỏi tư tưởng nhỏ nhen, mưu mô ti tiện.

 

Thì hôm nay, thơ ơi hãy đến!

Một lần nữa cùng tôi trong cuồn cuộn dòng đời

Của hôm nay, của sôi động Hôm nay

Rồi mai ta phủi tay về miền Quên lãng.

 

                             Phan Rang 05.84 - Sài Gòn 01.95

---

 

Shiva, Skanda, Apsara, Makara, Garuda… : tượng các vị thần, linh vật… Champa; Ciet gha harơk: giỏ thuốc rễ cây dân tộc; Po Klaung, Sah Bin…: tên các vị vua, tướng Champa xưa; Yên Sở: một trong vài làng Việt ở Hà Nội mà cư dân là gốc Chăm; Yang Praung: tên tháp Champa ở Dak Lak; Cham - Ywơn: người Kinh cựu, người Chăm lai Kinh. 

* Ý thơ Chế Lan Viên.