Gans

  PETER TREVORAH (Mab an Gwylvos)

Sewen yw Dane R. Yonker.

Avel digemmysker a vona gorrys dhe wayn, den y’n bys ny yll omgomparya ganso.

Yma dhodho kekemmys a allsa den desirya: plass y’n gwella rann a’n sita, kuntell kerri a rowedh (onan rag pub dydh a’n seythun), ‘palys’ dy’goel dhe’n treth, lester-gwari (rag ugens den), gwreg meur hy delit …

A yllydh gweles an liwyans?

Y tal ev bos gwenn pur, a leverydh?

Na dal. Yn hwir, nyns yw poynt den drog. Ev yw meurgerys gans y gowetha, gans y deylu ha gans y arvethesigyon. Ev a dhyght yn ta y arvethesigyon, ev a chersh y gowetha ha’y deylu. Ev a dhiskwedh tregeredh dh’oll anedha.

Ev a yn fenowgh dh’eglos – mes ny wra flows ow-skwitha yn y gever rag omwul erwir.

Hel yw ynwedh. Y rohow bras arghans a wrug bos drehevys gwithvaow arbennigys dhe glavji ogas rag fleghes.

Hem yw kowlwrians dh’y notya, a ny grysydh? Kowlwrians dh’y notya rag den dh’y notya.

Ytho, pandr’a wra an den a’n par na, den bryntin, gans y dermyn gesys, y dermyn anrekwiryes?

Ev a vynn lavurya.

Hag yndella …? Yw hemma dhe-les?

Yw. Dane R. Yonker a lavur yn maner pur arbennigys. Y rychys a as dhymm lavurya yn leow ma na yll tus erell hunrosa mos.

Ha pleth a vynn ev moyha mos? Piw a dhesir ev moyha gweles?

Ev a dhesir gweles Krist – yn troghel, kig ha kneus.  (A ny leveris vy ev dhe lavurya yn maner pur arbennigys?)

Fatell yllir gul vyaj a’n par na? Martesen yth er dhe’n soedhva travel? Nag er. Nag er. Rag kavoes kummyas dhe wul vyaj a’n par na yw pur gales. Gorholedh bras yw, pur vras.

An Vestrysi ny gar poynt ‘anethogyon’ (po, moy hardlych, ‘bobys’) a gammdremen yn termyn res-eth – ha shyndya y wias.

An Vestrysi ny wrug ri kummyas dhe Dane a geskewsel gans (po tava) Krist. (Ny yllir govynn henna orta.) Dane ny veu res kummyas saw a gweles ha klywes an Arloedh.

Kyns ri kummyas, res o dhe Vestrysi bos sur nag oberi Dane rag an gorthkrist. Ny vynnens i Dane dhe dhomhel parsel byghan Krist a-dherag ev dhe dhos ha bos fastyes.  

Wor’tiwedh, Dane a ylli aga ‘ferswaydya’ yn kever y borpos da gans ri dhedha ‘arghow’, ($5m) pymp milvil dhoelar – na yllys bos astiverys!

                                                        o0o

Dane a veu ‘gorrys’ a-bervedh yn y vyaj.

Tynn o howl an Est Kres. Res o dhe Dane goskeusi y dhewlagas. (Ev a dhothya a-dhistowgh dhiworth Gwav a-gledhbarth.) Kettell ylli ev gweles dre vaner dha, ev a viras orth an routh ow-kwaytya. Meur y lowender, ev a vinhwarthas. Dane a wrug omwul kepar ha’n dus erell, martesen nebes hirra mes y dhillas o par perfeyth.

Dane, kepar ha’n dus erell, o gwiskys yn mantell gwrys a wlan gaver – gorm y liw ha gwiys yn harrow. An Vestrysi re dersa y dhillas dhe vos an keth avel an re na o gwiskys gans an anedhysi.

A-ogas, mamm a wodrosa hy meppik:

“Gas dha hwoer kosel!” yn medh hi. “Na wra hy annia!”

An vamm a voksusas penn hy fleghik. An flogh a dhallathas oela yn ughel.

Dane a hwarthas boghes ha prederi: “Martesen homm yw gorvarghas pur goth.”

A-dhistowgh kolonn Dane a lammas yn skav – ev a gonvedhsa geryow an venyn! Ha heb kaletter. Ev a woslowas orth (ha konvedhes) kows a’n dus erell. Dres diw vlydhen, ev a dhysksa an yeth arameyek, yeth an Arloedh. Ev a ylli lemmyn konvedhes yn ta keskowsow an annedhysi – ha konvedhes ytho geryow a’y Arloedh pan dheuth ev.

Oll an dus (saw an fleghes) a esedha yn kosel yn-dann an howl didruedh, ow kortos devedhyans an Arloedh. Lies anedha a dreylyas aga dewlagas wor’tu ha lynn bras.

A-dermyn, tra vunys gans goel gwynn a omdhiskwedhas a-dryv rosynn pell. Lies bys a boyntyas dhe’n dra.

“Otenna skath an Arloedh!” yn medh nebes tus.

An fleghes a besyas gwari tys-ha-tas, dell wodher. Aga tasow ha’ga mammow a worta yn kosel, heudhik aga kolonnow.

Yn skon, y hyllys gweles figur Krist, ow sevel y’n skath, ow vires wor’tu ha’n treth (ha’n routh.) Kolonn Dane R. Yonker a dhallathas lamma yn skav. Ev eth ha bos nebes penn-fol ha leska. Namnag glamderas ev.

“Ke war dha gam, Yonker,” yn medh ev yn kosel dh’y honan. “An Arloedh a vydh yn skon genes-sy.”

Yonker a assayas hebaskhe y honan. Kales o, pur gales. Wor’tiwedh, an skath uvel eth war an treth ha Krist a gerdhas dhiworti war vili an treth.

“Ass yw yowynk!” a brederis Yonker. “Ha nyns yw poynt pur hir.”

An Krist a weli Yonker nyns o gwynn ha hir, kepar ha lies delow a welsa Dane. Nebes tewl y groghen, an Krist ma o ogas ynklynyes kynth o yowynk.

Hag ev ow tira, Krist a veu kylghyes gans fleghesigow ow klattra. Meur aga revrons, aga mammow ha’ga tasow a sevis a-denewenn. Krist eth war benn glin ha byrla nebes fleghes. Ev a worras y dhiwla jentyl dh’aga enebow byghan ha kana pysadow dhedha.

Gwel Krist ow pyrla an fleghes ha kana an pysadow floghel ma a wrug dhe golonn Yonker pystiga.

“Mar kallen mes… dres berrdermyn …”

Mes ny ylli y wul. Difennys yn tynn o kewsel dhe Krist. Ha’y dava? Ny yllys prederi anodho.

Lies prys, an Vestrysi re imprintsa an messach fast ma war vrys Dane:

“Na wra travydh a yll shyndya agan istori. Travydh! Konvedhys?”

Konvedhys. Ha byttegyns…?

A-dermyn, an dhyskyblon a gedyas yn jentyl an fleghes dhe-ves. An Arloedh a yskynnas an ‘arethva’. Yonker a notyas a-dhistowgh na arma Krist. Nyns esa res dhodho. Faborden hag a-dhevis y lev, messach kler an Arloedh a rolyas heb strivyans dres an routh ravshys.

Dane a veu ravshys ma na glyw messach Krist. Ny glywo saw y lev. Ev a grysis Krist dhe dhythya an Vennathow (“Bennigys yw an Voghosogyon …ha bennigys yw gwriers kres … …” hag yndella a syw.) Byttegyns, nyns o sur anodho.

An pregoth a besyas dew our – rag Yonker, flikkra kroghen an lagas.

Wor’tiwedh, Krist a dhiyskynnas an arethva (karrek) ha dehweles dh’y skath. An routh, avel onan den, a fyskas troha Krist. Res o dhe’n dhyskyblon (an gorfwithysi?) kontaynya an routh ha gwitha an Arloedh dhiworth an tan yn aga holonnow.

Nyns ombrederis Dane. Ny hokyas Dane. Ev, ynwedh, re fyskas an Arloedh.

“Unnweyth a dava y vantell!” a brederis Dane, meur y dransyek. “Unnweyth a’y …”

Pan brederis Dane an ger ‘dava’, y dransyek a sessyas a-dhistowgh.

“Na wra prederi yn y gever, Yonker!” yn medh yn kosel Dane, ow hedhi yn y fordh.

Dane a veu gweskys gans effeyth Krist orth an routh – hag orth y honan. Ev a borthas kov an keth effeyth y’n termyn a’y yowynketh – dhe woel ilow rok.

Wor’tiwedh, Krist a dhrehevis y dheghow ha’n bush eth ha bos tawesek – ha daskoedha dhiworth an skath.

Dyskybel a gelwis yn kosel dhe’n Arloedh. Krist a dreylyas dhodho. An dyskybel a neshas dhe’n Arloedh. Ev a hwystras:

“Ny dylowgh hwath gasa an dus ma, Rabbay. Y teuvons i pell rag agas gweles. Yth esedhons i hirneth yn toemmder an howl. Yma nown dhedha, yn sur.”

Krist a skruthas y dhiwskoedh gromm, dell hevelis.

“Wel,” yn medh ev, “res yw dhewgh aga maga, an dus ma.”

An dhyskyblon o sawdhanys. I a dhallathas disputya.

An Arloedh a vinhwarthas dhedha. Ev a davas Peder war y vregh. Ev a boyntyas dhe nebes kanstellow y’n skath.

“Gwra devnydh anedha,” yn medh ev. “Kemmer agan boes ha gwra y worra ynna. Y hyllir aga maga, oll an dus – ty a welvydh, ow Harrek.”

Peder a besyas hwath bos nebes sawdhanys gans an geryow ma.

“Gwra y wul!” yn medh berr an Arloedh. “Gwra kepar dell leveris vy.”

Krist a dreylyas ena dhiworth Peder hag esedha y’n skath. Ytho, Peder a ordenas dhe’n dhyskyblon erell a gemmeres an kanstellow ha gorra  aga boes munys ynna.

Dane R. Yonker a welas ena merkyl a vri, merkyl a dorthow h’a buskes (po, merkyl a veth pymp mil dhen, mar kwell yw genowgh).

Meur y lowena, Dane a dhy’sa bara marthys. (Ny gar Dane pysk.)

                                                        o0o

Pan o an eur, Krist ha’y dhyskyblon a asas an treth ha goelya war-tu ha Bethsayda. An routh walghys eth yn tre. Hanternos, yth esa Dane a’y worwedh hwath war an treth karnek, ow prederi yn kever y Arloedh.

Nos oer o hi. Ev a vaylyas y vantell a wlan gaver yn y gyrghynn. Hy thoemmder a wrug y heudhhe. Yn despit dhe’n toemmder ma, ny ylli koska. Nyns o possybyl dhodho. Kowsesow an Arloedh, kepar ha milvil bysk splann, a hesya yn y vrys.

“Unnweyth a’y dava. Unnweyth a gewsel dhodho. Unnweyth…”

An nessa myttin. An diwettha a’y vyaj o. Henn o towl an Vestrysi. Dane a wodhva yn ta an towl. Y fordh ow mos mes termyn Krist a via tewlys towl hwarvos heb ardak wosa merkyl arall. (An merkyl ma ynwedh yw kampoellys y’n Bibel mes nyns yw kemmys godhvedhys ha nyns yw deskrifys yn ta y’n Bibel: merkyl a vath y’n pysk o.)

An merkyl a hwarva yn Bethsayda hag ytho res o Dane a vos ena a-dermyn rag y weles.

Fatell yllir tretha an mor ma?  Nebes bathow y’n balv pyskador a’n dre ha … Ottena! Yth esa Dane yn Bethsayda.

                                                          o0o

“Rabbay,” yn-medh an toller, “abarth an Emperour, res yw dhymm a guntell toll dhiworthis-sy. An toll yw hanter-shekel. Dell wodhes, res yw dh’oll an dus y thylli.”

“My a wra godhvos henna, Mester toller. Mes, dell wodhes sy, yn sur , nyns eus arghans vydh dhymm,” a worthybis Krist, ow minhwerthin.

“Nyns yw henna gorthyp,” yn-medh an toller. “Y tylir pe an toll.”

Unn dhyskybel (Peder?) a hwystras yn koseldhe Krist:

“An toller ma a wra ahwer ragos, Arloedh. Ev a hwil dha vagla. Kemmer an bath dhiworth dyskybel (yma nebes arghans dhe Vark) ha ty ro ev dhe’n toller.”

Krist a vinhwarthas arta ha vires orth an toller.

“A vynnydh degemmeres ow tholl dhiworth flogh?” yn-medh ev.

(Yth esa lies flogh ogas dhe Krist, dell o usyes. An fleghes a-n-sywya kepar ha kelynigyon.)

“Y tylir pe an toll,” a worthybis an toller, meur y dhowt, “mes nyns eus flogh vydh omma a biw bath a’n par na. Sur ov vy. Aga dillas yw re bilennek.”

Krist a gelwis ena dhodho an byghanna flogh, Yoakim y hanow.  Yth esa dhodho kanstell, nebes puskes ynni. Krist a leveris dhe Yoakim:

“Ro dhe’n den ma dha wella pysk, mar pleg.”

An maw a neshas dhe’n toller ha hwilas ri pysk dhodho.

An toller a sorras ha gweskel an pysk dhiworth leuv an maw. An pysk a goedhas war an dor.

“Rabbay, na wra despitya dhymm!” yn-medh an toller. “My a yll gul dhis-sy meur a drobyl. Konvedhys? Ytho, kemmer dha bysk flerys ha ro dhymm toller an Emperour, heb strech.”

Krist a gonfortas a verrdermyn Yoakim (a dhallathsa oela) ha kemmeres yn-bann an pysk. Ev a wrug y profya arta dhe’n toller ha leverel:

“Pandr’a breder an Emperour yn kever tolloryon a skon a guntell y doll? Pandr’a breder an Emperour ma yn kever y dhen a skon diwweyth a guntell degemmys y tholl?” a wovynnas Krist. “A grysydh ev dhe wul dhodho ‘meur a drobyl’?”

An toller a skornyas an geryow ma Krist.

Krist a vinhwarthas dhe’n toller ha kemmeres kollell vyghan ha gul trogh y’n pysk.

Shekel splann a goedhas war an dor!

Krist a dhiyskynnas yn hwarth dhe’n toller. An dhyskyblon ha’n fleghes a-n-sywyas yn hwarth, ha toller ow fia prest.

Byttegyns, Dane o sawdhanys yn tien gans Krist, gans Krist a hwarthas a leun golonn. Ny hwartha an Krist a’n Bibel. Pur sevur o an Krist na, an Krist krowsyes.

Ha lemmyn, otenna! Krist an geyser – an geyser a hyga tolloryon. Hemm o diskwedhyans revedh dhodho. Res o porres dhe Dane aswonn an den/dyw nowydh ma.

Koedhys yn desper, Dane a wodhva bos fynsyes y vyaj yn berrdermyn. Yn nebes mynysennow berr, martesen saw pymp mynysenn, an Vestrysi a wrussa y gemmeres dhiworth an termyn na, dhiworth an Arloedh nowydh ma – bynitha yn sur.

Ny ylli Dane y berthi.

“Unnweyth a’y dava. Unnweyth a geskewsel ganso …”a brederis Dane. “Byttiwedh, my re wrug pe moy es pymp milvil dhoelar. Kemmys arghans a dal … nebes geryow ganso? Ny allav gasa lemmyn, heb …”

Yndella o tybyansow Dane.

Krist o a’y sav. Ev a dhallathas kerdhes yn lent dhe-ves. Krist a asa a-dhelergh Dane.

Dane a borthas yn-ta kov y dhyskansow. An geryow na a’n Vestrysi a gewsis arta dhe Dane, yn y vrys:

“…Ty a wra gasa wosa an nessa merkyl, an merkyl a’n bath y’n pysk. Y fydh dha omdennans heb strech vydh. Res yw dhis bos parys rag diberth a-dhistowgh …”

Y dhyskansow o pur gler: res o dhodho diberth. Lemmyn.

Yn hwir, ny dhothya Dane erbynn Krist. Ev a-n-gwelsa. Ev a-n-klywsa. Mes…

Dane a gelwis dhe’n Krist ow kasa:

“Rabbay, pyth yw res dhymm rag dendil bywnans heb worfenn?”

An Arloedh a dreylyas ha vires orth Dane. Wostalleth, heudhik o y golonn mes Dane a viras ena orth dewlagas an Arloedh. Ev a welas tristyns heb fin. Dane a veu krysyes.

An Arloedh a dreylyas dhe-ves.

“Na wra y sywya!” yn-medh lev a-bervedh Dane.

Esa an lev ma dhe Dane y honan? Po dhe’n Vestrysi?

Dane a resas war-tu ha’n Arloedh. Pan dhrehedhas Dane dhe Krist, ev a dhalghennas skoedh Krist ha’y dreylya.

Dane a wodhya ev dhe dhisobaya lemmyn y dhyskansow. A wrussa ev ynwedh shyndya gwias an termyn ma?

“Ny-m-deur,” a brederis Dane. “Res yw porres dhymm konvedhes an tristyns ma yn dewlagas Krist. Nans yw dew mynysenn, ev a hwartha a leun golonn mes pan welas ow enep, ev eth ha bos a-dhistowgh trist yn-town. Praga yndella?”

An dhyskyblon a grysis Dane dh’omsettya war an Arloedh. Ytho, i a dhalghennas yn arow Dane.

“Hedhewgh, ow howetha. Ny vynn an den ma dhe’m aperya” yn-medh Krist.

Ny sorras Krist. Ev a hanasas yn kosel.

“Prag y hwovynnydh orthiv-vy yn kever an pyth yw da? Nyns eus saw onen neb yw da. Mar mynni entra bywnans, res yw dhis gwitha an Gorhemmynadow.”

“An Gorhemmynadow?” yn-medh Dane. “My re withas an re na, oll an Gorhemmynadow, a-dhia ow yowynkneth. Byttegyns, py traow erell talvydhav vy gul?”

Arta, Krist a hanasas:

“Unn dra a fyll dhis,” yn-medh ev. “Ke rag gwertha kekemmys a biwos ha ro ev dhe’n voghosogyon. Ena, deus yn-rag, syw my.”

Yth aswonni an Arloedh Dane, yn apert. Ha lemmyn, yth o an kynsa termyn a-n-aswonn Dane y honan.

A-les y anow, ev a viras yn town orth dewlagas Krist. Yth esa govynnadow kales ynna.

Ev a wrussa meur a hwel krev. Ev a dhendilsa meur. Yn hwir, a ylli daskorr oll an traow na: plass y’n gwella rann a’n sita, kuntell kerri a rowedh, ‘palys’ dy’goel dhe’n treth, lester-gwari, gwreg meur hy delit …?

Na ylli. Nyns ylli y wul.

Krist a wovynni re anodho.

Y finhwarthas yn hwann Krist. Ev a dreylyas ha kerdhes dhe-ves.

Ny yllys godhevel.

Brys Dane a sordyas erbynn Krist.

Prag y-n-dewissa Krist? Leun a alyon o an nor. Ytho, prag y-n-dewissa bos An Den Yowynk Rych? Prag y-n-dewissa bos dampnyes bynari? (Dane a wodhya yn ta an pyth a leveris an Bibel yn y gever, an Yonker Rych.)

“Den da ov vy,” a brederis Dane. “My a wra pe ow thollow. My a wra ri alusenow bras. Krist! Pyth moy vynn ev?!”

Y fynnas ev moy es dell ylli Dane ri.

Ytho, wosa tremena pols, An Den Yowynk Rych a dhehwelis dh’y blass y’n gwella rann a’n sita, dh’y guntell kerri a rowedh, dh’y ‘palys’ dhe’n treth, dh’y gwreg meur hy delit – dh’y negys, dh’y vywnans koth.

Sewen yw Dane R. Yonker. Avel digemmysker a vona gorrys dhe wayn, den y’n bys ny yll omgomparya ganso …

    15th JULY 2002