Thuɔŋjäŋ

Wɛ̈t nhom

Kënanyëköl ë Thuɔŋjäŋ, tënë raan wïc Thuɔŋjäŋ bë Kueen Adik ku lagöi ba tɛ̈n ëjɔɔk Thuɔŋjäŋ cök thïn dhiɛl ŋic; ku ye yïŋa kek ke lui thïn. Thuɔŋjäŋ acë lac jɔɔk tëmɛc apɛi, ala nin juëc ku kɔc cë luui thïn aa juëc, aa nɔŋ yiic kɔc ɣer ku muɔnyjiëëŋ.

Thuɔŋjäŋ ee thoŋ rilic ëtör ku ajak ë wël ku thoŋ thɛɛr cï Muɔnyjäŋ jam ë run cë kutkut yiic piny Thudän. Thuɔŋjäŋ ruääi kek thuɔk kɔ̈k, athiääk kek ë thuɔk ë thäi ë Thudän ciëŋ piny ciëën, ye cɔɔl ë thoŋ English (Eastern Sudanic language of the Chari-Nile branch of the Nilo-Saharan family).

Thɛɛr, wɛ̈l ë ciɛɛŋ ku pïïr ë baai aa ke ye lueel ë kɔc thook ëpath ë rin kuc ë gäät ë Thuɔŋjäŋ. Na ɣɔn la thäi kɔ̈k bɛ̈n Thudänic, gɔl ë kɔc tueŋ cɔl, Giovanni Beltrame, ke muɔny Italï cë ye them bë lööŋ ë jam Thuɔŋjäŋ gɔ̈t (Grammatica della lingua denka). Ku muɔny Almani cɔl, Firenze: G. Civelli, ɣɔn cë këny bïk Thudän bɛ̈n neem ë ruöön 1870.

Ku ben kɔc kɔ̈k bɛ̈n alɔŋ wuöt kɔ̈k Europe ku benkä them bïk lööŋ ë jam ë Thuɔŋjäŋ gɔ̈t. Kɔc kä aa nɔŋ yiic yï: Johannes Chrysostmus Mitterrutzner. Athörken cïk gɔ̈t aa tɔ̈ alɔŋ Europe, athör tueŋ acɔl, “Die Dinka-Sprache in Central-Afrika; Kurtze Grammatik, Text und Worterbuch [ku] Die Sprache der Bari in Central-Afrika” (Brixen: A. Weger, ë ruöön 1866).

Na ɣɔn ë ben kɔc ë luɔɔi wɛ̈t Nhialic luɔɔi Missionaries gɔl Junub ɛl Thudän, ke nyuuc amat ë thuɔk pan cɔl Rajap alɔŋ Ikuatoria ë ruöön 1928, ɣɔn mɛc Iŋgëlïth ku Mälhïr Thudän ebɛ̈n, gɔl ë ruöön 1898 agut 1956 ɣɔn lööm Thudän nhom lääu de.

Kɔc piööc wɛ̈t (Bible) aa ke cë akuma thiëëc bïk thuɔk ë wuöt ciëŋ Junub ɛl Thudän gɔ̈t. Erïn ku bë (Bible) waaric ë thuɔkken. Go akuma gam ku cɔɔl amat ë thuɔk pan cɔl Rajap ë ruöön 1928. Go kɔc mat ebën, ku kuënykä thuɔk kadhoŋuan bei kɛm ë thuɔk ë kɔc ciëŋ Junub ɛl Thudän. Thuɔŋjäŋ ee ye thoŋ töŋ ë thuɔkkä kadhoŋuan.

Amat ë Rajap, ce cï kɔc bɛ̈n thïn ebën. Kɔc ë luɔɔi wɛ̈t Nhialic (Missionaries) nɔŋ yiic yi: Wäda/Rev. A. Nebel ɣɔn lui Kuajök (Rek), Wäda/Rev. Edward Arnold ɣɔn lui Aköt (Agaar), Wäda/Vwenerable Archdeacon A. Shaw ɣɔn lui Malek (Bor) ku AWäda/Dr. R. Trudinger ɣɔn lui Maluth (Padaŋ), ku Muɔnyjiëëŋ kɔ̈k cë piöc nɔŋ yiic: Gordon Apɛɛc alɔŋ ë Bor ku Daniel Ayup alɔŋ Yerol ku Dominik Muɔrwël Malɔu alɔŋ Rek. Kɔc kä aa cë luui apɛi dït ë gɔ̈n Thuɔŋjäŋ yic. Na cie keek, diët Thuɔŋjäŋ akëc ë gɔl. Aa leuku buk gäm alɛɛc rin käpuɔth cïk luɔ̈i Muɔnyjäŋ.

Ɣɔn jɔɔk gäät ë Thuɔŋjäŋ Kït aa ke ye 25: kït ëɣeu kadhiëc (a, e, i, o, u) ku kït ëmin kathiärou. Keek aa kït cï amat ë Rajap ë run 1928 gam bï ke Thuɔŋjäŋ gɔ̈t.

Na ɣɔn ë ruöön 1938, ka amat acë bɛn nyuc Cuɛibɛ̈t alɔŋ Rumbek, bë kä jör kɔc ë thok yic bɛn cɔ̈k piny. Amat Cuɛibɛ̈t acë kït ëɣeu karou “ɛ, ɔ”, bɛn juak ë kït ëɣeu thook bïk aa dhorou. Kït ë Thuɔŋjäŋ aacë bɛ̈n aa thiärou ku dhorou. Kït ëɣeu kadhorou ku kït ëmim kathiärou.

Kɔc ke tɔ̈ amat Cuɛibɛ̈t yic aa nɔŋic raan ë gɛ̈t ë thuɔk cɔl A. N. Tucker, ku ee raan ë taalim e; lui kek akuma. Athör tueŋ cï lööŋ hɔ̈t thïn acë bɛ̈n tɛk piny tënë raan ebën bïk kueen ku nyothkë këdak thïn. Na ɣɔn ë ruöön 1939, ke athör nɔŋic ganuun/lööŋ bï ke Thuɔŋjäŋ ya gɔ̈t jɔl bɛ̈n bei. Tɛ̈në, Thuɔŋjäŋ acë latueŋ ke ye gɔ̈t ë kït 27. Go athör juec guɔ gɔ̈t ë thuɔŋjäŋ, athör cït yï Bibleɛ cë gɔ̈t ë thoŋ ë Rek, thoŋ ë Bor, ku thoŋ Padaaŋ. Ku athör ë duör/röök ku athör ë kuɛ̈n aacë bɛn bei ë thokkä kadiäk.

Na ɣɔn ë ruöön 1978, ke raan cɔl Job Dharuai Malou, ben kït ëyiäu kadërtem (ä, ë, ï, ö, ɛ̈, ɔ̈), kënë aa cë kït Thuɔŋjäŋ juak bïk aa 33. Kë cï kït ëyiäu kony, ee këdït tet. Thɛɛr, wël aa ke cie kethook ëpuoc. Ërin Thuɔŋjäŋ anɔŋic wël eyiɛ̈ɛ̈u rëlic ë cɔ̈tden yic. Cëmën: kat – kät, tɔŋ – tɔ̈ŋ, dit – dït, letueŋ. Emënë, gäät acë yiyic cök.

Ɣok aa bë ë luɔɔi Wɛ̈t Nhialic Missionaries ku kɔc cë luui ë Thuɔŋjäŋ yic ebën, gäm alɛɛc. Të cë döŋ, ee tëkoor, ërin tëdït tet acë looi.